Madde bağımlılığında mindfulness: Beyin görüntülemesi ne gösterdi?

Opioid kullanım bozukluğunda metadon ve buprenorfin gibi ilaçlar hayat kurtarıyor. Ama bu ilaçlar, kişiyi tetikleyen ipuçlarına verdiği tepkiyi ya da doğal ödüllerden zevk alma kapasitesini doğrudan yeniden eğitmiyor. Davranışsal tedaviler tam da bu boşluğa uzanıyor. Bunlardan biri, mindfulness, bilişsel yeniden değerlendirme ve “tadını çıkarma” becerilerini birleştiren Mindfulness-Oriented Recovery Enhancement (MORE). 28 Ekim 2026’da JAMA Psychiatry’de yayımlanan bir randomize çalışma, bu tedavinin beyinde neyi değiştirdiğine baktı.

MORE nedir?

MORE’u geliştiren Eric Garland’dır. Üç bileşeni var:

  • Mindfulness eğitimi: Dürtüyü ve ham arzuyu fark etme, tepki vermeden izleme.
  • Bilişsel yeniden değerlendirme: Madde ipuçlarının ve tetikleyicilerin anlamını yeniden yorumlama.
  • Tadını çıkarma (savoring): Gündelik hayattaki doğal, olumlu deneyimlere dikkat etme ve onları derinleştirme.

Buradaki fikir, bağımlılıkta iki yönlü bir sapma olduğu: Madde ipuçlarına duyarlılık artıyor, doğal ödüllere duyarlılık azalıyor. MORE bu dengeyi iki yönde birden düzeltmeyi hedefliyor. Tedavi ilaç tedavisinin yerine değil, onun yanına eklenen bir yaklaşım olarak çalışılıyor.

Çalışmanın tasarımı

Yuefeng Huang ve ekibi (senior yazar Rita Goldstein, Mount Sinai; ortak yazar Eric Garland) New York’ta uzun süreli yatılı bir tedavi kurumunda opioid kullanım bozukluğu olan 86 kişiyi çalıştı. Tüm katılımcılar metadon ya da buprenorfin alıyordu. Katılımcılar rastgele iki gruba ayrıldı:

  • Sekiz hafta MORE.
  • Süre ve grup formatı açısından eşleştirilmiş psikoeğitim temelli destekleyici terapi.

Tedaviden önce ve sonra katılımcılar fMRI’a girdi. Taramalarda üç görev vardı:

  1. Madde ile ilgili görüntüler, bir koşulda katılımcıdan bu görüntüleri yeniden yorumlayarak duygusal etkisini azaltması isteniyordu.
  2. Doğal ödüller, yani olumlu yiyecek görüntülerinin tadını çıkarma.
  3. Madde kullanımıyla ilgili film sahneleri (Trainspotting’den). Burada kişiler arasında beynin senkronize çalışmasına, yani “denekler arası korelasyona” bakıldı.

Bulgular

Basın bülteninde etki büyüklükleri ve p değerleri yer almıyor, bu yüzden rakam veremiyorum. Anlatılan bulgular şöyle:

  • Yeniden değerlendirme görevinde MORE grubunda, karşılaştırma grubuna göre, madde ipuçlarına yanıt olarak lateral prefrontal korteks aktivitesi daha azdı.
  • MORE grubunda, madde ipuçlarına verilen prefrontal yanıtlardaki değişim ne kadar büyükse, aşerme (craving) o kadar çok azalıyordu. Yiyecek görüntülerinin tadını çıkarırken ventromedial prefrontal aktivitedeki artış da aşermedeki daha büyük düşüşle ilişkiliydi.
  • Film görevinde MORE grubunda, madde sahnelerinde medial prefrontal aktivitenin senkronizasyonu daha azdı. Tüm katılımcılar birlikte düşünüldüğünde, bu senkronizasyondaki düşüş ne kadar büyükse, sahnenin tetiklediği aşermedeki düşüş de o kadar büyüktü.
  • Tedaviden yaklaşık dört ay sonraki izlemde, MORE grubunda perhizde kalma süresi karşılaştırma grubuna göre daha fazla artmıştı. Ancak sayısal bir değer verilmedi.

Araştırmacılar bunun, MORE’un beyin işlevini fMRI ile inceleyen ilk randomize çalışma olduğunu belirtiyor.

Neden bu tür bir mekanizma çalışması gerekli?

Bağımlılık tedavisinde sonuçlar çoğu zaman “perhizde kaldı mı, kalmadı mı?” ile ölçülür. Bu ölçü önemli ama kaba. İki kişi aynı sürede perhizde kalabilir; biri sürekli çaba harcarken, diğerinde aşerme gerçekten azalmış olabilir. Beyin görüntüleme, bu farkı görünür kılma potansiyeli taşıyor. Eğer belirli prefrontal yanıtların aşermedeki azalmayla tutarlı biçimde değiştiği doğrulanırsa, ileride bir tedaviye yanıtı erken dönemde izlemek ya da tedaviyi bireye göre ayarlamak mümkün olabilir. Bu, bugün için bir vaat değil, bir araştırma yönü. Ama psikoterapi araştırmalarının “kara kutu” olmaktan çıkıp mekanizmaları da konuşabilmesi açısından önemli bir adım.

Bu bulgular ne kadar sağlam?

Burada temkinli olmak gerekiyor. Elimdeki kaynak bir basın bülteni. Etki büyüklüğü, güven aralığı ve çoklu karşılaştırma düzeltmeleri hakkında bilgi vermiyor. Nörogörüntüleme çalışmalarında, özellikle nispeten küçük örneklemlerde, bulgular kırılgan olabiliyor. Ayrıca:

  • Çalışma tek bir yatılı kurumda yapıldı. Başka ortamlara genellenebilirliği belirsiz.
  • Araştırmacılar daha büyük ve çeşitli örneklemlere, özellikle daha fazla kadın katılımcıya ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Cinsiyet ve hormonal etkilerin tedavi yanıtını nasıl şekillendirdiği henüz bilinmiyor.
  • Beyin değişikliği ile klinik iyileşmenin ilişkisi gözlemsel bir ilişki. “Beyin değişti, bu yüzden aşerme azaldı” sonucu doğrudan çıkarılamaz.

Neden yine de önemli?

Psikoterapi araştırmalarında uzun süre “işe yarıyor mu?” sorusuna odaklandık. Şimdi sıra “nasıl işe yarıyor?” sorusunda. Bir müdahalenin hangi beyin devrelerini değiştirdiğini göstermek, hem tedavinin mekanizmasını anlamamızı hem de kimin yarar göreceğini önceden tahmin etmemizi mümkün kılabilir. Araştırmacılar bu doğrultuda ileri adımlar planlıyor: Bilişsel yeniden değerlendirme eğitimini beyin uyarımıyla (transkraniyal doğru akım uyarımı) birleştirmek ve gerçek zamanlı fMRI geri bildirimi ile ortak prefrontal yanıtları eğitmek.

Çalışmanın bir diğer güçlü yanı, tedavinin ilaç tedavisinin üzerine eklenmesi. Gerçek hayatta bağımlılık tedavisi çoğu zaman bu şekilde, farmakoterapi ve psikososyal destek bir arada yürüyor.

Benim okumam

Bağımlılıkta “irade” kavramı hâlâ çok yaygın. Oysa bu tür çalışmalar, davranışsal bir tedavinin gerçekten sinir devrelerinde ölçülebilir değişimlerle ilişkili olabileceğini gösteriyor. Elbette bu henüz bir ilk işaret. Ama kişiye “sadece daha fazla çaba göster” demek yerine, ona beynin yeniden eğitilebileceğini ve bunun için somut becerilerin olduğunu anlatabilmek, tedavi ilişkisi açısından bile bir kazanım.

Kaynak: Huang ve ark., “Prefrontal Cortical Changes With Mindfulness-Oriented Recovery Enhancement in Opioid Use Disorder: A Randomized Clinical Trial”, JAMA Psychiatry, 28 Ekim 2026. DOI: 10.1001/jamapsychiatry.2026.3388. Bulgular Mount Sinai basın bülteninden alınmıştır.

Sık sorulan sorular

MORE nedir?

Eric Garland’ın geliştirdiği Mindfulness-Oriented Recovery Enhancement; mindfulness eğitimi, bilişsel yeniden değerlendirme ve olumlu deneyimlerin tadını çıkarmayı birleştiren bir tedavidir.

Çalışmada ne yapıldı?

Metadon ya da buprenorfin alan, opioid kullanım bozukluğu olan 86 kişi sekiz hafta MORE ya da destekleyici terapi aldı. Tedaviden önce ve sonra fMRI çekildi.

Ne bulundu?

MORE grubunda madde ipuçlarına verilen prefrontal yanıttaki değişim, aşermedeki azalmayla ilişkiliydi. Basın bülteninde etki büyüklüğü verilmediği için sayısal değer aktaramıyorum.

MORE ilaç tedavisinin yerine geçer mi?

Hayır. Çalışmada tüm katılımcılar ilaç alıyordu; MORE ilaç tedavisine ek olarak uygulandı.

Bulgular ne kadar sağlam?

Kaynağım bir basın bülteni, çalışma tek bir yatılı kurumda yapıldı ve beyin değişimi ile aşerme arasındaki ilişki gözlemsel. Bu nedenle ilk işaret olarak değerlendirilmeli.

Randevu

Psikoterapi süreciyle ilgili sorularınız için WhatsApp üzerinden ya da 0536 616 66 32 numarasından ulaşabilirsiniz. Adres: Caferağa Mühürdar Cd. No:83 D:1 Moda/Kadıköy.

Hazırlayan: Uzm. Dr. Elvan Çiçekçi