“Problemli internet kullanımı” küresel bir halk sağlığı sorunu mu? Lancet Psychiatry Komisyonu ve eleştirmenleri

Sonsuz kaydırma, otomatik oynayan videolar, bildirimler… Kasım 2026’da The Lancet Psychiatry‘de yayımlanan bir komisyon raporu, bunların yol açtığı sorunun artık bireysel irade meselesi olmaktan çıkıp küresel bir halk sağlığı sorunu olarak ele alınması gerektiğini savunuyor. Haberlerde “doomscrolling” başlığıyla yayılan bu rapor aslında daha geniş bir çerçeve sunuyor. Hem ne dediğine hem de bilim insanlarının nasıl eleştirdiğine bakalım.

Rapor ne diyor?

Naomi Fineberg ve arkadaşlarının oluşturduğu “Lancet Psychiatry Komisyonu: Problemli İnternet Kullanımına Karşı Küresel Eylem”, problemli internet kullanımını (PİK; İngilizcesi PUI) kumar, oyun, alışveriş, pornografi, sosyal medya, siber zorbalık, dijital biriktirme ve “siberkondri” (internetten sürekli hastalık araştırma) gibi birçok davranışı kapsayan bir şemsiye terim olarak tanımlıyor. Rapor, bu davranışların bir kısmının klinik bir bozukluk düzeyine ulaştığını, birçoğunun ise tek tek tanı eşiğini aşmasa da toplamda önemli bir toplumsal yük oluşturduğunu savunuyor.

Rapora göre dünya nüfusunun yüzde 10’undan fazlası etkileniyor olabilir. Gençler, düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşayanlar ve zaten ruhsal bozukluğu olanlar daha riskli grup olarak tanımlanıyor. PİK’in eşlik ettiği durumlar arasında DEHB, depresyon, anksiyete, OKB, uyku sorunları, yeme bozuklukları, kendine zarar verme ve intihar düşünceleri sayılıyor.

Komisyonun asıl vurgusu bireyden platforma kayıyor: Önerileri arasında sonsuz kaydırma, otomatik oynatma ve itme bildirimleri gibi yüksek riskli tasarım özelliklerinin düzenlenmesi, bağımsız algoritma denetimleri, bağlayıcı yaş sınırları ve pazarlama kısıtlamaları, gönüllü sektör özdenetimi yerine uygulanabilir standartlar yer alıyor. Yazarlar, eldeki kanıtın boşluklara rağmen düzenleyici adım atmayı haklı kılacak ölçüde yeterli olduğunu savunuyor.

Eleştirmenler ne diyor?

Raporun bilimsel tartışması da en az kendisi kadar öğretici. İspanya’daki Science Media Centre’ın topladığı uzman yorumlarından:

  • Bu bir deneysel çalışma değil. Rapor, uzmanlardan oluşan bir komisyonun görüş belgesi. Yeni veri toplanmadı.
  • Yüzde 10 rakamı yüksek bir tahmin olabilir. Bir uzmana göre, çalışmalardaki sıklık tahminleri ülkeye ve ölçeğe göre yüzde 0,3 ile 40 arasında değişiyor; daha iyi tasarlanmış ölçekler daha düşük oranlar veriyor. Raporda geçen maliyet rakamı da kesin bir ölçüm değil, varsayımlara dayalı bir tahmin.
  • Çoğu çalışma kesitsel. Yani neden-sonuç ilişkisi kurulamıyor. İnternet kullanımının sorunlara mı yol açtığı yoksa depresyon, anksiyete ya da DEHB gibi sorunların mı aşırı kullanıma yol açtığı ayrıştırılamıyor.
  • Kavram fazla geniş olabilir. Bir eleştirmene göre internet “bir davranış değil”, bir ortam; kumar ya da oyun bozukluğu hangi ortamda olursa olsun bozukluktur. Bağımlılık modelinin sosyal medya ya da video akışına uygulanması konusunda da görüş birliği yok.
  • Kanıtın dağılımı dengesiz. Veriler büyük ölçüde zengin ülkelerden geliyor, oysa yük düşük ve orta gelirli ülkelerde daha yüksek bildiriliyor.
  • Önlem riski. Temkinli yaklaşımın ahlaki panik yaratabileceği, yaş yasaklarının ise genç insanlar için destek ağı olabilecek platformlara erişimi de kesebileceği belirtiliyor.

Destekleyenler ise (örneğin Birleşik Krallık Kraliyet Psikiyatristler Koleji’nin çevrimiçi zararlar sorumlusu) raporu çocuk ve gençler üzerindeki dijital etkilerle ilgili kanıt birikimine değerli bir katkı olarak karşıladı ve hem problemli kullanımda hem görünüşte sıradan çevrimiçi etkinlikte zararlar olabileceğini hatırlattı.

Bireyler için bu ne anlama geliyor?

Rapor bireye yönelik klinik tavsiye vermiyor; odağı politika ve platform sorumluluğu. Yine de iki noktayı not etmek yararlı:

  1. Telefon ya da internet kullanımının “çok” olması tek başına sorun değildir. Önemli olan, uykunun, okul/iş performansının, ilişkilerin ve ruh halinin bundan zarar görüp görmediği ve kontrolü bırakmanın zorlaşıp zorlaşmadığı.
  2. Aşırı kullanım çoğu zaman başka bir şeyin işareti olabilir: depresyon, anksiyete, DEHB ya da yalnızlık. Bu yüzden yalnızca ekran süresini kısıtlamak yerine, altta yatan neyi çözmeye çalıştığına bakmak gerekir.

Eğer kendinizde ya da çocuğunuzda internet kullanımının günlük yaşamı belirgin biçimde bozduğunu görüyorsanız, bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak yararlı olabilir.

Kaynak ve not: Fineberg N.A. ve ark. Lancet Psychiatry Commission on Global Action on Problematic Usage of the Internet. The Lancet Psychiatry, Kasım 2026 (çevrimiçi; PII S2215-0366(26)00243-9). Bilgiler Euronews, Irish Times, Science Media Centre (İspanya) uzman yorumları ve Royal College of Psychiatrists açıklamasından derlendi; raporun tam metnine ve DOI’sine erişemedim. Komisyonun duyurusu: Fineberg N.A. ve ark., Lancet Psychiatry 2025;12(1):11–13, doi:10.1016/S2215-0366(24)00323-7.