Obsesif kompulsif bozukluk (OKB) tedavisinde terapi tek seçenek değil. Selektif serotonin gerizalım engelleyicileri (SSGE) yıllardır ilk basamak ilaçlar arasında; yanıt alınamadığında ek ilaçlar, beyin uyarımı yöntemleri ve nadiren cerrahi gündeme geliyor. Jonathan Abramowitz ve arkadaşlarının BMJ‘de 2026’da yayımlanan yetişkin OKB derlemesi, bu seçeneklerin kanıt düzeyini tek yerde topluyor. Bu yazıda yalnızca ilaç, beyin uyarımı ve araştırma aşamasındaki yaklaşımları ele alıyorum; psikoterapi bölümlerini başka bir yazıda anlattım.
Önemli bir uyarı: Bu yazı bir tedavi kılavuzu değil. İlaç başlamak, dozu değiştirmek ya da bırakmak her zaman tedavi eden hekimle yapılacak bir karar.
SSGE’ler: Gerçek bir etki, ama beklenenden mütevazı
Derlemeye göre SSGE’ler OKB belirtilerinde ortalama %30–40 azalma sağlıyor ve hastaların yaklaşık yarısı ilk denemeye yanıt vermiyor. Plasebo kontrollü 11 çalışmanın (2.372 hasta, 10–13 hafta) meta-analizinde SSGE’ler plaseboya göre Y-BOCS puanını 2,65 puan fazla düşürmüş (%95 GA 1,85–3,46; Hedges g = 0,33, yani küçük etki). Yanıt (en az %35 düşüş) için odds oranı 2,21. Daha geniş bir meta-analizde (21 çalışma, 4.102 hasta) etki orta düzeyde: yaklaşık 4,2 puan (g = −0,59). Derleme, bu çalışmaların çoğunun ilaç şirketlerince finanse edildiğini de not ediyor.
Daha kötü SSGE yanıtıyla ilişkili özellikler arasında yüksek başlangıç şiddeti, zayıf içgörü, simetri/düzen ya da bulaşma-yıkanma belirtileri, kişilik bozukluğu, tik ya da sosyal kaygı eşlik etmesi ve erken başlangıç sayılıyor.
Doz. 11 çalışmanın (2.322 hasta) doz-yanıt analizinde etki, yaklaşık 40 mg fluoksetin eşdeğerine kadar artıyor; daha yüksek dozlar çok az katkı sağlıyor. Yan etki nedeniyle bırakma riski ise artıyor: göreli risk 40 mg’de 1,81, 83,7 mg’de 1,96. Yani “daha çok ilaç daha çok yarar” gibi basit bir ilişki yok.
Klomipramin. Beş çalışmanın (739 hasta) meta-regresyonunda klomipramin, SSGE’lerden daha büyük bir ilaç-plasebo farkı göstermiş (fark g = −0,43; yaklaşık 3,1 Y-BOCS puanı). Yazarlar bunu temkinli yorumluyor: Klomipramin çalışmalarının çoğu eski; ön kayıt yapılmamış, daha çok ilaç kullanmamış hasta almış ve yan etkileri yüzünden hangi grupta olunduğu daha kolay anlaşılabilmiş olabilir. Yan etki profili nedeniyle SSGE’ler hâlâ tercih ediliyor.
Antipsikotik ek tedavi
SSGE’ye yeterli yanıt alınamayanlarda antipsikotik eklenmesi (beş çalışmanın meta-analizi) orta düzeyde bir etki gösteriyor (d = 0,40; ortalama 2,34 puan). İlaçlar arasında fark var: Risperidon için 3,89 puan, aripiprazol için 6,29 puan; olanzapin ve ketiapinde anlamlı yarar yok. Bu rakamlar yalnızca beş çalışmaya dayanıyor; ilaç bazında değerler daha da az çalışmadan geliyor olmalı, bu yüzden tek tek sayıları temkinle okumak gerekir.
Glutamat sistemini hedefleyen ilaçlar
17 çalışmanın (759 hasta) meta-analizinde glutamat sistemine etkili ek ilaçlar (memantin, riluzol grubu) 3,81 puanlık bir düşüş sağlamış; makale bunu “büyük” etki olarak niteliyor. Ancak ayrıntılar daha karmaşık:
- Memantin: Sekiz haftalık, 42 hastalık bir çalışmada fluvoksamine eklenen memantin, plaseboya karşı belirgin üstünlük göstermiş (remisyon %89’a karşı %32). Derlemede kısmi yanıt için “%100” gibi alışılmadık bir değer de geçiyor; bunun asıl çalışmadan doğrulanması gerekir. Dört plasebo kontrollü çalışmanın meta-analizinde yanıt için odds oranı 3,61.
- Riluzol: 38 hastalık bir çalışmada (SSGE’ye yanıtsızlar, 12 hafta) iyileşme %15’e karşı %11; istatistiksel fark yok.
- N-asetilsistein: Altı çalışmanın (195 hasta) meta-analizinde üç puandan az iyileşme; kısmi yanıt eşiğinin çok altında.
Yazarlar glutamat kanıtını “büyük ölçüde ön ve ilişkisel” olarak tanımlıyor. Benim okumam: Umut verici bir alan, ama klinik rutin olarak güvenle önerecek kadar sağlam değil.
İlaç ile ERP birlikte: Her zaman daha iyi değil
Derlemenin ilginç bir bulgusu: 12 çalışmada (698 hasta) ERP’ye ilaç eklemek, tek başına ERP’ye göre fark yaratmamış (0,08 puan; GA −1,13 ile 0,96). Öte yandan 9 çalışmada (415 hasta) ERP artı ilaç, yalnız ilaca göre ortalama 6,6 puan daha iyi bulunmuş. (Metinde bu aralığın uç değerleri ters yazılmış, yani 8,35 ile 4,84.) Yani bu çalışmalar, ERP’nin tek başına yeterli olabildiğini ve ilacın ERP’ye ek bir yarar getirmediğini düşündürüyor. Bu, ilacın gereksiz olduğu anlamına gelmiyor; ilaç tek başına verildiğinde ERP’nin eklenmesi belirgin fark yaratıyor ve bazı kişilerde ERP’ye katılabilmek için ilaç gerekebilir. Ama kanıt, terapinin atlanmaması gerektiğini söylüyor.
Beyin uyarımı: rTMS, tDCS, DBS
rTMS (tekrarlayıcı transkraniyal manyetik uyarım). Plasebo (sahte uyarım) karşılaştırmalı çalışmaların 12 meta-analizinin gözden geçirilmesinde küçük-orta etkiler görülüyor (g = 0,29–0,49). Hedef bölgeler arasında supplementer motor alan, dorsolateral prefrontal korteks ve orbitofrontal korteks var. Etkinin değişkenlik göstermesi hedefin doğruluğuna, uyarım sıklığına, seans sayısına ve eşlik eden hastalıklara bağlanıyor. Derleme rTMS’yi güvenli buluyor ve dirençli olgularda düşünülmesini söylüyor; protokoller, hedefler ve kimde işe yaradığı için daha çok araştırma gerektiğini ekliyor. ERP seansından hemen önce rTMS verilen 61 hastalık bir çalışmada, sahte uyarımla karşılaştırıldığında ek yarar görülmemiş (iki grupta da Y-BOCS’ta %35,8–40,3 düşüş). Yazarlar örneklemin küçük olduğunu kabul ediyor.
tDCS (doğru akım uyarımı). Altı çalışmanın (147 hasta) meta-analizinde sahte uyarıma üstünlük yok (fark −1,13 puan; GA −5,35 ile 3,10). Çalışmalar arası değişkenlik yüksek.
DBS (derin beyin stimülasyonu). Beyne yerleştirilen elektrotlarla yapılan, ameliyat gerektiren bir yöntem. Çalışmalar küçük, çoğu kontrolsüz ve açık etiketli. Derleme “ağır, dirençli OKB’de büyük etkiler” bildiriyor ama invazivlik, maliyet ve yalnız uzman merkezlerde yapılabilmesi sınırlayıcı. Kılavuzlarda üçüncü basamak, cerrahi ise “son çare” olarak yer alıyor. Okuduğum metin, bu yöntemlerin ülkelere göre onay durumunu belirtmiyor; bu konuda bir şey söylemiyorum.
Ketamin ve psilosibin: Henüz araştırma aşamasında
Ketamin. Bir çapraz geçişli çalışmada (2013) damar yoluyla verilen ketamin, saatler içinde belirtileri anlamlı biçimde azaltmış ve etki bir haftaya kadar sürmüş. Derleme örneklem büyüklüğü ve etki büyüklüğü vermiyor.
Psilosibin. Yayımlanmış tek klinik çalışma, 2006’da dokuz kişiyle yapılmış açık etiketli bir çalışma; Y-BOCS’ta %23 ile %100 arası düşüşler, en az bir doz seansında görülmüş. Ciddi yan etki bildirilmemiş. Devam eden çalışmalar var, sonuçları henüz yok. Yazarlar, bu maddelerin etkilerinin çok belirgin olması nedeniyle körlemenin zor olduğunu, bunun etkileri şişirebileceğini belirtiyor. Bu alan şu an klinik uygulama değil, araştırma konusu.
Bu bölümün sınırları
- Derleme, yeni bir çalışma değil, mevcut kanıtın özeti; aşağıdaki sınırlar hem derlemenin hem de içindeki çalışmaların sınırları.
- SSGE meta-analizleri ağırlıklı olarak ilaç şirketlerince finanse edilmiş.
- Glutamat çalışmaları küçük ve tekrarlanması sınırlı.
- tDCS ve rTMS çalışmaları arasında yöntemsel farklar büyük.
- DBS çalışmaları kontrolsüz.
- Psikedelik çalışmalarda körleme güç.
- “Dirençli”, “yanıtsız” ve “refrakter” terimleri derlemede tanımlanmıyor; bu yüzden çalışmalar arasında doğrudan kıyaslama yapmak zor.
- Yan etki ve bırakma verisi yalnızca SSGE dozları için sayısal olarak veriliyor.
Benim okumam
Bu bölümden iki mesaj çıkarıyorum. Birincisi: İlaç ve beyin uyarımı gerçek seçenekler, ama ortalama etkileri çoğu zaman küçük-orta düzeyde; hiçbiri sihirli değil. İkincisi: ERP’ye eklenen ilaç ya da uyarım, çoğu çalışmada ek yarar sağlamamış. Bu yüzden OKB’de “ilaç mı terapi mi?” sorusu çoğu zaman yanlış soru; doğru soru, hastanın o anda hangi basamağa, hangi destekle ulaşabildiği. İlaçtan yeterli yanıt alamayan biri için, ek bir ilaç kadar nitelikli bir ERP’ye ulaşmak da gündeme gelmeli; ikisinin sırası kişiye göre değişir.
Sık sorulan sorular
SSGE’ler ne kadar sürede etki eder?
Derlemedeki çalışmalar 10–13 hafta sürüyor. Yanıt için bu süreyi beklemek gerekebilir; ama süre ve doz kararı hekime ait.
İlaçla birlikte terapi şart mı?
Kanıt, ERP’nin tek başına da güçlü olduğunu ve ilaç eklemenin ek yarar sağlamadığını gösteriyor. Karar kişiye göre değişir.
rTMS kimlere düşünülür?
Derlemeye göre kılavuzlar tedaviye dirençli olgularda rTMS’yi düşünmeyi öneriyor. Bu kişisel bir tavsiye değil; uzmanınla konuşman gerekir.
Psikedelik tedaviler kullanılıyor mu?
OKB için bunlar araştırma aşamasında; klinik uygulama değil.
Kaynak: Abramowitz JS ve ark. Yetişkinlerde obsesif kompulsif bozukluk derlemesi. BMJ, 2026;392:e083443. DOI: 10.1136/bmj-2024-083443. Derlemeyi dergi sayfasından değil, yazarın kendi sitesinde yayımladığı PDF kopyasından okudum; ilaç, beyin uyarımı, ketamin ve psilosibin bölümleri ayrıntılı okundu.
Kapak fotoğrafı: Milad Fakurian / Unsplash (Unsplash Lisansı).
Hazırlayan: Uzm. Dr. Elvan Çiçekçi